AURREZAGUTZAK EKOSISTEMAK

DEFINIZIOAK




ZELULATIK ORGANISMORA

Bizidun zelulanitzetan zelula guztiak ez dira berdinak. Bete behar duten funtzioen arabera ehun multzo ezberdinetan sailkatzen dira.
Ehunen multzoak organoak sortzen dituzte, multzo horiek aparatuak sortzen dituzte.
Aparatuak koordinatuak egon behar dira sistema bat sortuz eta bizitzaren funtzioak betetzen dituztenean bakarrik organismoak osatuko dute.

ZELULAK – EHUNAK --- ORGANOAK --- APARATUAK ---- SISTEMA + BIZITZAREN FUNTZIOAK (NUTRIZIO, HARREMAN, UGALKETA)---ORGANISMOA / GORPUTZA.


AURREZAGUTZAK ELIKADURA - NUTRIZIO FUNTZIOA


ELIKADURA – NUTRIZIO FUNTZIOA
Zer ulertzen dugu nutrizio- funtzioaz?
Hitz klabeak:
mantenugaiak + Elikatzeko modua da + Bizitzeko funtzioa +
Izaki bizidunak

Izaki bizidunek bizitzeko, funtzio batzuk bete behar ditu, horietako bat nutrizio funtzioa da, mantenugaiak lortzeko eta elikatzeko moduaz arduratzen da.

Zeri deitzen diogu elikadura autotrofoa? Zein bizidunek dute elikadura hori?
Hitz klabeak:
Norbera + elikatu + landareak

Norberaren kabuz elikatzen direnak elikadura autotrofoa dute,
Landareak eta belarrak elikadura mota hori daukate.

Eta heterotrofoa? Zein bizidunek dute mota hori?
Hitz klabeak:
bizidunak (animaliak + landareak + gizakiak) + mantenugaiak + elikadura + beste

Bizidunek beste bizidunen bidez elikatzeari eta mantenugaiak lortzeari deitzen diogu elikadura heterotrofoa.

Zer da elika-katea?
Hitz klabeak:
prozesua + elikadura harremana + bizidunak

Prozesu bat da, bizidunen arteko elikadura harremanari elika katea deritzo.

Bizidunen arteko elikadura harremanaren prozesuari elika katea deritzo.

Zer da fotosintesia? (landareen elikadura)
Inguruneko gai ez organikoak kimikoki eraldatuz lortzea mantenugaiak.



LANDAREEN NUTRIZIO FUNTZIOA

Fotosintesia

Hitz klabeak:

Fotosintesia + Mantenugai ez organikoak + Karbohidratoak + Argia + Arnasketa + Ingurua + Prozesua

Fotosintesiaren prozesua aurrera eramateko, egunez eguzkiak ematen digun argiari esker karbohidratoak lortzeko prozesua betetzen dute landareek, arnasketa bidez, ingurunetik jasotako mantenugai ez organikoak eraldatuz.

Hitz klabeak:

KLOROFILA + ARGI ENERGIA + URA + GATZ MINERALAK + IZERDI LANDUGABEA + ERREAKZIO KIMIKOA + IZERDI LANDUA + AZUKREA edo KARBOHIDRATOAK.

Fotosintesiaren prozesua gertatzeko klorofila eta argia behar dira; landareen sustraiek ura eta gatz mineralak xurgatzen dituzte izerdi landugabea sortuz, ostean hostoen estometan, erreakzio kimiko baten bidez izerdi landugabea eraldatu eta landua, hau da, azukrea edo karbohidratoak, sortzen da.

Iraizketa:

Hitz klabeak:

iraizketa+karbono dioxidoa + ura + oxigenoa + estoma + hondakinak.

Fotosintesian eta arnasketan txarrak diren hondakin batzuk sortzen dira, landareak estomen bidez kanporatzen dituzte behar ez duten ura, oxigenoa eta karbono dioxidoa, hori iraizketa deritzo.

Arnasketa:

Hitz klabeak:

arnasketa + oxigenoa + karbono dioxidoa + estoma + landarea + (gaua/eguna)

Landareetako hostoen estomen bidez oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa botaz arnasketa egiten dute.

Garraioa:

Hitz klabeak: Izerdi landugabea + izerdi landua+ garraiatu + zurtoina + fotosintesia + hostoa + sustraia

Sustraiak izerdi landugabea xurgatu ondoren garraiatzen da zurtoinetatik hostoetaraino, bertan fotosintesia izerdi landugabea izerdi landuan eraldatu ondoren landare guztitik sakabanatzen da.

Xurgatzea:

Hitz klabeak: izerdi landugabea (mantenugai ez organikoak) + sustraiak + substantziak + xurgatu.

Sustraiak izerdi landugabea eta beste substantziak xurgatzen ditu.

GIZAKION UGALKETA ETA SEXUALITATEA

Sortutako zalantzak:

  • Zer da “koitoa”?
Zakila baginan sartzeari esaten zaio.
  • Zer da “hazi- jartzeaz”?
  • Zer da “klonazioa”?
Bi pertsona ADN eta itxura berdina dutenean genetikaren bitartez klonazioa lortzen da.
  • Zer da “afektibitatea”?
  • Zer da “afektibitatezko harremanak”?
  • Zer da sexualitatezko harremanak?
Sexu harremanak ez dira koitora eta organo genitaletara mugatzen, muxuak, laztanak .... ere badira.
  • Zer da sexualitatea?


  • Zer dakigu gizakien ugalketaz?
Haurra sortzeko prozesua da.
Gizakiok heldura iritsi arte ez gara ugaltzeko gaitasuna.
Espermatozoidea obuluarekin elkartzen denean hau da, zakila baginan sartzea eta horrekin ume bat jaio egiten denean.

  • Zein dira gure bizitza ahalbideratzen duten bi zelula bereziak? Ba al dakizkizu izenak?
Emea ugalketa zelula eta har ugalketa zelula.
Espermatozoidea eta Obulua.

  • Entzun al duzu inoiz hazi-jartzeaz edo intseminazio artifizialaz hitz egiten? Ba al dakizu zer den gutxi gorabehera?

Neska ezin badu semea izan, ospitalean espermatozoidea baginan sartzen diote.
Ez bakarrik ospitalean, intseminazioa egiten da ginekologoaren kontsultan.
Neska haurdun ezin duenean geratu, intseminazio artifiziala egiten dute; neskaren obulua ateratzen dute eta espermatozoidea sartzen dute obuluan, gero neskaren gorputzen, uteroan, sartzen dute berriro.

  • Aditu al duzu inoiz klon hitza? Ba al dakizu zer den klonazioa?
Bi pertsona ADN eta itxura berdina dutenean klonak izaten dira. Genetikaren bitartez klonatu ahal gara, zelulak manipulatzen

  • Gizakiak klonatzerik ba ote legoke?
Ez,
Oraindik ez dute frogatu,
Igual frogatu dute baina ez dakigu.
Ezin da klonatu,
BAI
EZ
Bai ahal da, bestela umeak ezin izango zuten jaio eta gizakiok ez ziren egongo.

Bai, animali batzuk garelako eta animaliak klonatu ahal badira, guk ere. Baina oraindik ez dute frogatu.
Ez da zilegia, debekatuta dago eta gainera dena berdinak izango ginen.

Justua, zilegia ez da, bakoitzak dauka bere pertsonalitatea, eta ezin da denak pertsonalitate berdina izatea.

Errespetatu behar dira besteen nahiak eta iritziak, eta klonak egiteko baimenak eta kontrola noraino eraman daiteke??
Debekatuta dago, eta legeen kontra joango ginateke

Konformatu behar garelako gure gorputzarekin eta bizitzarekin, bestela klonatu egiten bagara guztiak berdinak izango ginateke.


Animaliak arrazonatzeko aukera al dute?


-
  • Orain arte bizidunen ugalketaz aritu gara, gizakion kasuan, gauza bera ote dira ugalketa, sexualitatea eta afektibitatea? Zergatik bereizten ditugu?

Ugalketa: umea izatea, jaiotza bat izatea, neska eta mutila prest daukanean gorputza..
Obulua (zelula emea) eta espermatozoidea (zelula arra), elkartzen direnean, (obulu ernaldua) umea izateko hasten den prozesua da.

Nerabetasuna:Mutilak eta neskak prestatzen ari direnean, bere barruko sexu organoak aldatzen edo egokitzen.

Antisorgailuak: Ugalketaren prozesua ekiditu egiten dituzten gailuak, eta batzuk gaixotasunez babesten gaituzte.

Sexualitatea: Sexu organoekin erlazionatuta dagoen guztia da; masturbazioa, hazi jartzea, koitoa, sexu organoak, erditzea, hilekoa, isurketa, ....

Afektibitatea: Emozioak dituzunean, adibidez; mutiko eta neska bat oso lagun minak ziren eta afektibitatearen eraginez bikotea izan ziren.
Gorputzean nabarmenak izatea beste pertsona batenganako emozioak.
Maitasuna, ez da zertan amodioa izan behar, lagunak ere maitatu dezakegu. Modu asko daude maitatzeko.



  • Nola azalduko zenioke lagun bati, zer diren sexu harremanak eta afektibitate harremanak?