3.Zerebroaren+eragina+ezagutzan+eta+jokabidean

Aurkibidera itzuli.

Zerebroa nerbio-sistemaren atalik garrantzitsuena da, psikologiarekin zerikusia daukana.


 * 3.1. ZEREBROAREN EGITURA ETA FUNTZIOAK. **

Zerebroak hainbat egitura ditu: **sistema linbikoa** eta **kortex zerebrala**. Sistema linbikoak zerikusi zuzena du motibazioarekin, emozioekin eta oroimenarekin. Guruin endokrinoen jarioa kontrolatuz, emozioetan eta motibazioetan eragiten du.

Marrazki honetan azaltzen da, alde batetik, sistema linbikoaren atalik nagusiena: **hipotalamoa**. Honen eginkizun garrantzitsuena gorputzaren mantenimendua da, eragina baitu gosean, egarrian, tenperaturan eta sexu-jokabidean. Gorputzaren barne-orekaren ardura nagusia dagokio.

Zerebroari buruz gehiago jakiteko, bideo honetan klikatu dezakezu: [|EL ORIGEN DEL CEREBRO]

**3.2. KORTEXA ETA INFORMAZIOAREN PROZESAKETA**.

Kortexa zerebroaren azalera osoan zehar zabaltzen da. Zerebroak dauzkan neuronen hiru laurdenak kortexean daude. Garunaren kanpoko zatia (edo garun-kortexa) ildoekin (edo zimurrekin) eta zirkunboluzioekin osatuta dago. Horiek garun-kortexaren guztizko azalera handitzen duten izurrak sortzen dituzte (guztira, 0,21 m2 inguruko azalera, hau da, egunkari baten orri oso batek adinakoa du garunak). Garun-kortex hori lobuluetan banatzen da (lau, hemisferio bakoitzeko): **lobulu frontala** (horren barruan, zati prefrontala azpimarratu behar da, beste lobulu bat bezala har daitekeena), **lobulu parietala**, **lobulu tenporala** eta **lobulu okzipitala**.



LOBULU FRONTALA Lobulu frontala garun-kortexaren aurrealdeko zatian dago. Handik kontrolatzen dira eta **oroimena, arrazonamendua, planak, diskurtsoaren zatiak, mugimendua**, baita **emozioak**, arazoen aurreko **irtenbideen planteamendua** eta **harreman sozialak** ere. Lobulu frontala lobulu modernoena da filogenetikoki; hori dela eta, animalia konplexuenetan agertzen dira formarik garatuenak (adibidez, ornodunetan eta, bereziki, hominidoetan). Garunaren zati horretan dago kortex motorra, gorputzeko muskuluak kontrolatzen dituena. Horrez gainera, lobulu horretan dago hizkuntzaz arduratzen den Broca-ren gunea. Lobulu frontalean integratuta, mugimenduak erregulatzen dira. Lobulu frontala garuneko gainerako zatiekin konektatuta dago, eta, hain zuzen, lobulu frontalean integratzen da garuneko beste zatietatik datorren informazioa.

LOBULU PARIETALA Lobulu parietala hezur parietalean dago (albo batean), eta **zentzumen-estimuluak** jasotzeaz arduratzen da (ukimena, tenperatura, presioa, mina, etab.), baita hizketaren ulermenaz eta adierazpenaz ere.

LOBULU TENPORALA Lobulu tenporala garun-kortexaren bi alboetan dago (belarrien gainean, lokien atzean), eta **soinu-estimuluak** hautematen ditu. Hala, entzumenen informazioa prozesatzen du, orekari eta epe luzeko oroimenari laguntzen dio, eta emozioak eta motibazioak erregulatzen ditu, interakzio sozialez batera. Halaber, zeregin garrantzitsua du zeregin bisualetan (adibidez, aurpegiak ezagutzen).

LOBULU OKZIPITALA Lobulu okzipitalaren bidez, **ikusmena**ren hainbat alderdi kontrolatzen dira (ikusmen- eta espazio-prozesamendua, mugimendua, kolorea, etab.). Garunaren atzealdean kokatuta dago, eta irudia prozesatu, interpretatu eta sortzen du, erretinak nerbio optikoaren bidez bidalitako bulkada elektrikoen bidez. Arlo guztietan ikusmenaren oinarria izateaz gainera, zeregin garrantzitsua du pentsamendu eta emozioetan eta soinuen hautematean.

Psikikoak diren jarduera kontzienteak kortexean gertatzen dira. Hona heltzen dira nerbio-sistemaren beste atal guztien estimuluak eta hemendik abiatzen dira gorputz osoan zehar bidalitako ordenak. Lehen esan bezala, lobulu frontalean kortex motorra dago, bi hemisferiotan, kortexaren funtzioetako bat dena. Mugimenduaren kontrolaz arduratzen da; izan ere, hor daude gorputzeko muskuluak kontrolatzen dituzten neuronak. Gorputzeko zatien arabera antolatuta dago. Hala, kortex motorreko eremuek kontrolatzen dituzte gorputzeko zatiak.

Kortexaren beste **funtzio** bat, **hartzailea** da, sentsazioei dagokiona. Bi lobulu parietaletan dago kortex somatosentsoriala ere deitzen den hau. Gorputz osoan banatutako errezeptoreen bidez, lotuta dauden estimuluak jasotzen dituzten estimulu mekanikoak eta kimikoak detektatzen dira. Kortex somatosentsorialak ukimenarekin lotutako neuronak ditu, eta gorputzeko zatien arabera antolatuta dago. Hala, kortex somatosentsorialeko zatiak gorputzeko zatiekin lot daitezke, alegia, gorputzeko zati bakoitzari kortexeko zati bat dagokio.


 * 3.2.1. Zentzumen-eremua eta zentzumenen funtzioak. **

Eremu sentsitiboa Rolandoren arteka inguratzen duen tolesdura luze batean zehar doa. Hala ere, eremu horien zabalera, proportzioan ez dator bat dagokion gorputz atalaren neurriarekin, gorputz atal horrek duen garrantzi funtzionalarekin baizik. Honi buruz zehaztasun gehiago, orrialde honetako 3.6. puntuan: [|EL TELENCÉFALO.]


 * 3.2.2. Mugimendu-eremua eta funtzio motorrak. **

Mugimenduaren eremua aurreko eremuaren alboan dago. Bertan proiektatzen dira funtzio motorrei dagozkien gorputz-atalak. Proportzioa zentzumen eremuaren antzekoa da, gainera, honekin batera, kortexaren laurden bat bakarrik betetzen dute.

**3.2.3. Elkartze eremuak eta funtzio psikikoak.**

Kortexan soberan dagoen beste hiru laurdena, **elkartze-neuronei** dagokio. Funtziorik garrantzitsuena betetzen du: **komunikazioa**. Eremu honek burutzen ditu jarduera nagusiak, hala nola, hitz egin, planifikatu, idatzi, gogoratu, baloratu... Lobulu frontalean gertaturiko edozein kalte, pertsonaren nortasuna alda dezakete. Besteak beste, gure portaera zuzentzen du, egoerak ebaluatuz eta ekintza zehatz bihurtuko diren erabakiak hartuz. Hala, garunaren zati horretan kalteak izanez gero, arazo handiak sortzen dira gaitasun sozialetan; izan ere, asko aldatzen da portaera, eta kalte hori izan dutenak inhibituagoak edo guztiz deshinibituak bihurtzen dira.

Kuriositate moduan, Phineas Gageren kasua ikusiko dugu: “1848an, Phineas Vermont-eko (AEB) trenbidea eraikitzeko lanetan ari zela, ustekabeko leherketa bat izan zen, eta metalezko haga batek garezurra zeharkatu zion. Hagak 1 m-ko luzera zuen, 3 cm-tik gorako diametroa eta 6 kg pisatzen zuen; ezkerreko masailetik sartu zitzaion, eta

goialdetik atera. Phineas kontziente egon zen une oro, eta, bi hilabeteren ondoren, sendagileak esan zion sendatuta zegoela. Ez zuen ondoriorik jasan ez adimenean, ez oroimenean, ez hizkuntzan. Baina Phineas Gage dagoeneko ez zen Phineas Gage; bere izaera aldatu egin zen. Suminkorra, biraogilea eta pazientzia gutxikoa bihurtu zen. Inoiz betetzen ez zituen etorkizuneko planetan pentsatzen aritzen zen beti.

Istripua izan ondoren, emaztearengandik banandu zen, Phineas lehengo bera ez zela pentsatzen baitzuen, eta luzaro mantendu ezin izan zituen lan asko izan zituen. 38 urterekin hil zen, seguruenik, istripuak eragindako krisi epileptikoen ondorioz.”

PATOLOGIAK. Zerebroaren funtzionamenduak okerren bat izan dezake, hain zuzen, nerbio-sisteman, bai haurdunaldian dagoen momenturen batean, bai bizitzan garatuz joan ahala. Patologiak gertatzen dira kasu hauetan, eta zerebroaren neuronen ingurukoak izan ohi dira.

[|PATOLOGIA EZBERDINAK: autismo, parkinson, esklereosis anitza...]