Selektibitateko+programa+geo

BATXILERGORAKO GEOGRAFIA PROGRAMA Programa irakurri aurreko oharra:

Selektibitate azterketaren prestakuntzarako aurkezten den programazio honek 13 gai eta 20 ariketa praktiko ditu.

Selektibitate azterketan agertu daitezkeen gaiek eta ariketa praktikoek letra beltzez daude eta SELEKT laburdura daukate zenbakiaren atzetik.

Gaiak Selektibitate azterketan aterako diren bezala adierazita daude.

Selektibitate azterketan sartzeko gai izan daitekeen kontzeptu-zerrenda bat eransten da.

=
PROGRAMA 0 BLOKEA- SARRERA

1- Zer da Geografia? Geografia lantzeko prozedura nagusienak.

I BLOKEA: MARKO GEOPOLITIKOA

Gaia: - Europaren egitura geografikoa Europako egitura geografikoa: lur-globoan duen kokapena eta zona-egoera (giza ikuspegitik eta ikuspegi fisikotik) Europar Batasunaren ezaugarri nagusiak

Ariketa praktikoak: 1go. ariketa. SELEKT: Espainiako mapa politikoa (Autonomia-erkidego eta Herrialdeen kokapena). 2. ariketa. SELEKT: Europar Batasunaren mapa politikoa (Lurraldeen eta beraien hiriburuen kokapena eta Europa Batasunerako sarrera data)

II. BLOKEA- INGURUNE NATURALA

-Gaia: Erliebea zehazten duten faktoreak. -Gaia: Iberiar Penintsulako historia geologikoa ( gai hau mapa litologikoaren iruzkinean aplikagarria izango da).

1go gaia SELEKT: Espainiako erliebe-unitate nagusiak. Selektibaterako galdera: - Espainiako erliebe-unitate nagusien sintesia. 2. Gaia SELEKT: Euskal Autonomia Erkidegoko erliebe-unitate nagusiak. Selektibaterako galdera: - Euskal Autonomia Erkidegoko erliebe-unitate nagusien sintesia. 3. Gaia SELEKT: Espainiako klima mota nagusiak (eta eremu klimatiko bakoitzari dagozkion landaretza motak). Selektibitaterako galdera: - Espainiako klima mota nagusien eta eremu klimatiko bakoitzari dagozkien landaretza mota desberdinen sintesia. 4. Gaia SELEKT: Euskal Autonomia Erkidegoko klima mota nagusiak (eta eremu klimatiko bakoitzari dagozkion landaretza motak). Selektibitaterako galdera: - Euskal Autonomia Erkidegoko klima mota nagusien eta eremu klimatiko bakoitzari dagozkien landaretza mota desberdinen sintesia.

-Gaia: Uraren garrantzia, ur baliabideak, erabilerak eta uraren inguruko problematika. -Gaia: Ibai erregimen motak. -Gaia: Isurialde hidrografikoak eta Espainiako eta Euskal Autonomia Erkidegoko ibai nagusiak (gai hau eta aurrekoa 7. eta 8. ariketa praktikoen garapenerako baliagarriak suertatuko dira).

Ariketa praktikoak:

3. ariketa. SELEKT: Espainiako mapa litologikoaren iruzkina. 4. ariketa. SELEKT: Espainiako erliebe-unitate nagusien kokapena mapa batean. Erliebe-unitate horiek nola elkartuta dauden azalduko duen idatzizko legenda egitea. 5. ariketa SELEKT: Euskal Autonomia Erkidegoko erliebe-unitate nagusien kokapena mapa batean. Erliebe-unitate horiek nola elkartuta dauden azalduko duen idatzizko legenda egitea. 6. ariketa SELEKT: Klimogramen eta dagozkien landaretza mota desberdinen iruzkina. 7. ariketa SELEKT: Espainiako ibai nagusien (ibaiadarrak ere), arro eta isurialde hidrografikoen kokapena mapa batean.
 * Kantauriar eta ipar mendebaldeko isurialdea: : Bidasoa, Deba, Nerbioi, Pas, Nalón, Narcea, Navia, Eo, Tambre, Ulla, Miño eta Sil.
 * Atlantiko isurialdea: Duero (Arlanzón, Pisuerga, Carrión, Esla, Adaja, Eresma eta Tormes); Tajo (Henares, Jarama, Alberche, Tiétar eta Alagón); Guadiana (Cigüela, Záncara, Zújar); Guadalquivir (Guadalimar, Genil); Tinto eta Odiel; Guadalete
 * Mediterraneo isurialdea: Ebro (Ega, Arga, Aragón, Gállego, Cinca, Segre, Jalón, Guadalope); Llobregat; Mijares; Turia; Júcar; Segura; Almanzora; Andarax; Guadalhorce.

8. ariketa SELEKT: Euskal Autonomia Erkidegoko ibai nagusien eta isurialde hidrografikoen kokapena mapa batean.
 * Atlantiko isurialdea: Bidasoa, Urumea, Oria, Urola, Deba, Artibai, Lea, Oka, Nerbioi, Ibaizabal eta Kadagoa.
 * Mediterraneo isurialdea: Zadorra, Baias, Arakil, Ega, Ayuda eta Inglares.

III. BLOKEA: POPULAZIOA

5. Gaia SELEKT: Biztanleriaren banaketa eta lurraldez lurraldeko desorekak Espainian eta Euskal Autonomia Erkidegoan. Selektibaterako galderak: - Biztanleriaren banaketa eta lurraldez lurraldeko desorekak Espainian. - Biztanleriaren banaketa eta lurraldez lurraldeko desorekak Euskal Autonomia Erkidegoan. Gaia: Biztanleriaren berezko mugimendua Espainian eta Euskal Autonomia Erkidegoan. Erregimen demografikoak. 6. Gaia SELEKT: Migrazio mugimenduak Espainian (Euskal Autonomia Erkidegokoei arreta berezia eskainiz). Selektibaterako galderak: - Barne-Migrazio mugimenduak Espainian (Euskal Autonomia Erkidegokoei arreta berezia eskainiz). - Kanpo-Migrazio mugimenduak Espainian (Euskal Autonomia Erkidegokoei arreta berezia eskainiz). Gaia: Biztanleriaren banaketa sektore ekonomikoen arabera. Hirugarren sektore alderako joera. (tertziarizazio prozesua.)

Ariketa praktikoak:

9. ariketa. SELEKT: Espainiako demografia-erregimenen bilakaeraren grafikoaren iruzkina (1886 urtetik orain arte) 10. ariketa. SELEKT: Espainiako lurraldeetara etorritako atzerritarren ehunekoen maparen iruzkina. 11. ariketa. SELEKT: Espainiako edo/eta Euskal Autonomia Erkidegoko adin piramideen iruzkina.

IV. BLOKEA: HIRI-SISTEMA

7. Gaia SELEKT: Espainiako hirigintza prozesuaren sintesia (industrializazio aurreko, industrializazio garaiko eta industrializazio osteko hiria). Selektibitaterako galderak: - Industrializazio aurreko hiria. - Industrializazio garaiko eta industrializazio osteko hiria. Gaia: Hiri-morfologia. (Hiriburu bakoitzeko planoaren iruzkina egiteko baliagarri suertatuko den gaia).

8. Gaia SELEKT: Hiri-egitura: alde zaharra, zabalgunea eta periferia. Selektibitaterako galdera: - Hiri-egitura: alde zaharra, zabalgunea eta periferia. Gaia: Espainiako eta Euskal Autonomia Erkidegoko hiri-sistema (Hiri-hierarkia mapen iruzkinerako baliagarria soilik).

Ariketa praktikoak:

12. ariketa SELEKT: Hiriburu bakoitzeko planoa (Selektibitate azterketan Lurralde Historikoaren araberakoa izango da, bakoitzari berea): hiri-sail eta sail-atalen mugaketa, idatzizko legenda egitea eta beraren iruzkina. 13. ariketa SELEKT: Espainiako hiri-hierarkia maparen iruzkina. 14. ariketa SELEKT: Euskal Autonomia Erkidegoko hiri-hierarkia maparen iruzkina.

V. BLOKEA: JARDUERA EKONOMIKOEN ERAGINA.

- Sarrera orokorra: baliabideen ustiaketa eredua eta beraien banaketa desberdina. Garapen jasangarria eta etxeko lanaren edo familia lanaren ekarpena gizarte ongizatera: kontzeptu hauen esanahia argitzea. (Ez da Selektibitateko gaia).

9. Gaia SELEKT: Nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta basogintzarako espazioak Espainian. Selektibitaterako galderak: - Nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta basogintzarako espazioak Espainia hezean. - Nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta basogintzarako espazioak Espainia mediterraneo aldean. - Nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta basogintzarako espazioak Espainia barnealdean. 10. Gaia SELEKT: Nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta basogintzarako espazioak Euskal Autonomia Erkidegoan. Selektibitaterako galderak: - Nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta basogintzarako espazioak Euskal Autonomia Erkidegoko Atlantiko isurialdean. - Nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta basogintzarako espazioak Euskal Autonomia Erkidegoko Mediterraneo isurialdean.

Gaia: Nekazaritza Politika Bateratua. (P.A.C) Gaia: Arrantza. Europako Batasunaren kide izatearen berezitasunak eta horregatik eratorritako problematika. (Euskal Autonomia Erkidegoan azpisektore honek dituen ezaugarriei arreta berezia). Gaia: Lehengaiak eta energia iturriak. Industria sektore nagusienak (ariketa praktikoetarako baliagarria). Gaia: Espainiako industrializazio prozesuaren sintesia XIX. mende bukaeratik. 70. hamarkadako krisialdia eta industria berregituraketa Euskal Autonomia Erkidegoan.

11. Gaia SELEKT: Industria-espazioak Espainian: industria sektore nagusiak eta industriaren kokapena. Selektibitaterako galderak: - Espainiako Industria-sektore nagusiak. -Industriaren kokapena Espainian. 12. Gaia SELEKT: Industria-espazioak Euskal Autonomia Erkidegoan: industria sektore nagusiak eta industriaren kokapena. Selektibitaterako galderak: - Euskal Autonomia Erkidegoko industria-sektore nagusiak. -Industriaren kokapena Euskal Autonomia Erkidegoan. Gaia: Garraio eta komunikazio sareak. Euskal Autonomia Erkidegoko problematika espezifikoa (ariketa praktikoetarako baliagarria). 13. Gaia SELEKT: - Turismo espazioak Espainian eta Euskal Autonomia Erkidegoan. Selektibitaterako galderak: - Turismo-jardueraren bilakaera eta egungo garrantzia Espainian. - Turismo-jardueraren bilakaera eta egungo garrantzia Euskal Autonomia Erkidegoan.

Ariketa praktikoak: 15. ariketa SELEKT: Espainiako nekazaritza-paisaien maparen iruzkina 16. ariketa SELEKT: Euskal Autonomia Erkidegoko nekazaritza-paisaien maparen iruzkina. 17. ariketa SELEKT: Espainiako industria eremuen eta industria-garapen ardatz potentzialen maparen iruzkina. 18. ariketa SELEKT: Euskal Autonomia Erkidegoko industria-enplegu dentsitate maparen iruzkina. 19. ariketa SELEKT: Espainiako errepide-sare maparen iruzkina. 20. ariketa SELEKT: Espainiako trenbide-sare maparen iruzkina.

Kontzeptuen zerrenda (Denak ere Selektibitaterako azterketan sartzekoak izan daitezke)

Geografia Erromako Ituna Europar Batasuna Autonomia-erkidegoa Mendigune zaharra/Mazizo zaharra Tolestura-mendikatea Arro sedimentarioa Desertifikazioa Modelatu karstikoa Arro hidrografikoa Ur-banalerroa Landaredi potentziala Ekintza-gunea (antizikloia eta depresioa –borraska-) Nekazaritza intentsiboa Nekazaritza estentsiboa Abeltzaintza intentsiboa Abeltzaintza estentsiboa Nekazaritza-ustiapena NBP (Nekazaritza Politika Bateratua) Deskokatze industriala Goi-teknologiako industria Tertziarizazioa Garapen iraunkorra Garraio-azpiegiturak Errolda Biztanleriaren dentsitatea Biztanleriaren benetako hazkundea Trantsizio demografikoa Bizi-itxaropena Biztanleriaren zahartzea Migrazio-saldoa Landa-exodoa Biztanleria aktiboa Hiria Alde zaharra Zabalgunea CBD Hiri-hierarkia Metropolialdea Konurbazioa Urbanizazio barreiatua Mugimendu pendularrak Hiri-Antolamenduko Plan Orokorra
 * 1. Multzoa:**
 * 2. Multzoa:**
 * 3. Multzoa:**
 * 4. Multzoa:**
 * 5. Multzoa:**

__**Zenbait ekintza praktikotarako argibideak.**__

II. Blokea. Ingurune naturala:


 * 2. gaia, **Euskal Autonomia Erkidegoko erliebe unitate nagusiak,** eta 5. ariketa, (**Euskal Autonomia Erkidegoko erliebe unitate nagusien kokapena mapa batean** **Erliebe-unitate horiek nola elkartuta dauden azalduko duen idatzizko legenda egitea.)** prestatzeko testu txiki bat eta mapa bidaltzen da..
 * 7. ariketa. **Espainiako ibai nagusien (ibaiadarrak ere), arro eta isurialde hidrografikoen kokapena mapa batean.** lekutu beharreko ibaiak ondoko hauek dira:


 * Kantauriar eta ipar mendebaldeko isurialdea: : Bidasoa, Deba, Nerbioi, Pas, Nalón, Narcea, Navia, Eo, Tambre, Ulla, Miño eta Sil.
 * Atlantiko isurialdea: Duero (Arlanzón, Pisuerga, Carrión, Esla, Adaja, Eresma eta Tormes); Tajo (Henares, Jarama, Alberche, Tiétar eta Alagón); Guadiana (Cigüela, Záncara, Zújar); Guadalquivir (Guadalimar, Genil); Tinto eta Odiel; Guadalete
 * Mediterraneo isurialdea: Ebro (Ega, Arga, Aragón, Gállego, Cinca, Segre, Jalón, Guadalope); Llobregat; Mijares; Turia; Júcar; Segura; Almanzora; Andarax; Guadalhorce.

**8. Ariketan. Euskal Autonomia Erkidegoko ibai nagusien eta isurialde hidrografikoen kokapena mapan,** lekutu beharreko ibaiak ondoko hauek dira:


 * Atlantiko isurialdea: Bidasoa, Urumea, Oria, Urola, Deba, Artibai, Lea, Oka, Nerbioi, Ibaizabal eta Kadagoa.
 * Mediterraneo isurialdea: Zadorra, Baias, Arakil, Ega, Ayuda eta Inglares.

EUSKADIKO ERLIEBEA

Euskadiko erliebea bi unitate nagusik osatzen dute: Euskal Mendiak eta Ebroko Zokogunea.

**EUSKAL MENDIAK:** Pirinioak eta Kantabriar mendilerroaren bertako sektorean kokatuak. Altuera moderatukoak (tontorrik garaienak ozta-ozta gainditzen ditu 1.500 metroko altuera) eta orogenesi alpinoaren ondorioz tolestu eta eraikitako aro sekundario eta tertziarioko eraketa sedimentarioz osatuak (kareharrizkoa batez ere).

Euskal Mendien artean ondorengo unitateak bereiztu daitezke:

**Ur-isurialdeen ipar aldean:**


 * Kostaldeko mendikateak: Higer lurmuturra eta Zumaia artean altxatzen diren mendiak, Jaizkibel (549m.), Ulia, Urgul, Igeldo, Mendizorrotz, oraintsuko materiaz osatuak, tertziariokoak eta altuera gutxikoak.
 * Itsasbazter aurreko mendikatea: kostatik urrutiago dauden mendizerrak osatzen dutena. Eremu honetan erliebeak leuntasuna galtzen du eta mendiak garaiagoak bihurtzen dira, aldapa nabarmenagoak, desnibel gogorrak eta haran estuak agertzen direlarik. Ekialdetik Mendebaldera ondoko mendiak nabaritzen dira: Uzturre, Ernio mendigunea (1.072m,), Pagoeta, Erlo eta Arno Gipuzkoa herrialdean, eta Bedartzandi eta Iluntzar Bizkaian. Kareharria nagusia denez karstifikazioa oso fenomeno arrunta da.
 * Bost Hirietako mendigunea: Gipuzkoa eta Nafarroa artean paleozoiko materialez osatutako mendi-estruktura tipikoa altxatzen da, Bost Hirietako mendigunea deritzona. Gehiengo altueretan ozta- ozta 1.000m. gainditzen badu ere, (Urepele, 1.059m.) itsasotik gertu dagoelako eta haran zokoetatik duen desnibel gogorraren ondorioz menditsu eta zail itxura du.
 * Erdiko ibaibideetako mendi eta haranak: Itsasbazter aurreko mendikate eta ibai nagusien sorburuen artean, hau da, Kantabriar-Mediterraniar uren isurialdea mugatzen duten mendizerren magalean, ibai-arteria nagusien erdi-tarte osatzen duen unitate litologiko bariatua hedatzen da (Oria, Urola, Deba, Butroi, Asua, Ibaizabal, Kadagoa). Mendi gailurrek ozta-ozta gainditzen dute 1.000 metrotako altuera (Murumendi, Izazpi, Irimo eta Urko Gipuzkoan; Oiz, Sollube, Ganekogorta eta Triano mendiak Bizkaian).

**Kantabriar-Mediterraniar uren mugaleorren mendikatea:** Atlantiko eta Mediterraneo arteko uren mugaleorra markatzen duen mendikatea. 100 km. inguruan ekialdetik mendebaldera hedatzen diren mendizerrek Euskadi ia erditik banatzen dute fisiko eta giza ikuspegitik bi eremu desberdinduak markatuz. Mendilerroa ekialdean Aralarko mendiguneaz hasten da (Irumugarrieta 1.400m.) Gipuzkoa eta Nafarroa artean; Aratz mendizerra eta Aizkorri (Aitxuri 1.151m.) eta Urkila eta Elgea mendizerrak Gipuzkoa eta Araba artean; Durangoaldeko gailurrak (Anboto), Gorbeia mendigunea (1.475m.) Bizkaia eta Araba artean eta Salbaia mendizerra. Kare-harrizko litologiak morfologia karstikoa sortzen du.

**Uren mugaleorren hegoaldean:**


 * Lautada: Zadorra ibaiak drainatzen duen eta orla menditsuak mugatzen duen haran zabala (iparraldean, Kantabriar-Mediterraniar urren mugaleorren mendikatea; hegoaldean Araba erdiguneko mendizerrak, mendebaldean Mendebaldeko mendizerrak). Beraien altuera 500-600 m. inguruan dago.
 * Araba erdiguneko mendizerrak: Lautada eta Trebiño arroaren artean hedatzen dira eta Arabako herrialdea ia bi zati simetrikotan banatzen dute. Ez altuera handikoak baina etenik gabekoa (Kapildui, 1.180m. da gailurrik handiena). Ekialdetik mendebaldera daude Entzia eta Iturrieta mendizerra, Gasteiz Mendiak eta Tuyo mendizerra.
 * Mendebaldeko haran eta mendizerrak: benetako multzoa, kare-harrizkoa batez ere Arkamo, Arrato, Badaia eta Artzena mendizerrek osatzen dute; Kuartango, Omecillo eta Valdegobia dira mendizerra horien arten dauden haranak, material buztintsu bigunagoan induskatuak.
 * Trebiñoko arroa: haran zabala eta mendiz inguratua. Litologia bariatua duen tertziarioko arro sedimentarioz osatua.
 * Hego-ekialdeko haran eta mendizerrak: Arabar mendia deituriko eskualdearekin bat dator. 1.000 metrotik gorako gailurrez osaturiko morfologia zaila duen eremua (Arboro 1.048m.). Joar edo Kodes mendizerraren magalean Kanpezuko Santa Kurutzeko zokogunea dago, Arabar mendiko gunerik zabalenetarikoa.
 * Toloño-Kantabria-Joar mendizerra: Araba erdiguneko eskualdeak banatzen ditu, alde batetik trantsizioko ozeaniar-klima eremukoak, eta bestetik, Arabar Errioxako mediterraniar-kontinental klimakoa. Ekialdetik mendebaldera doan kare-harrizko eta topografikoki jarraikortasun nabarmena duen lerrokadura da, Palomares (1.461m.) gailurrean bukatzen den hau.

**EBROKO ZOKOGUNEA:** Toloño-Kantabriar-Joar mendizerraren eta Ebro ibaiaren artean Arabar Errioxako eskualdea hedatzen da, eskualde hori Ebro zokogune zabalaren zati txiki bat da. Tertziario eta Kuaternario garaiko materialez osatua (buztinak, hareharriak) eta hegoalderantz, Ebro ibai aldera, poliki malda beherako erliebea duena.